محمد کدخدایی
سواد رسانهای دقیقا چیست؟ به طور کلی میتوان گفت که سواد و دانش رسانه نوعی هنر و مهارت دسترسی، تحلیل، ارزیابی، و تولید پیام برای رسانهها است. این مفهوم به ما کمک میکند تا پیامهای منتشر شده توسط تلویزیون، سایتهای خبری، شبکههای اجتماعی، روزنامهها، و سایر منابع اطلاعاتی را به شکل آگاهانه و انتقادی درک کنیم.
این یعنی بدانیم چطور و تا چه میزان از رسانههایی مانند تلویزیون، خبرگزاریهای آنلاین، شبکههای اجتماعی استفاده کنیم و توانایی تمییز ( تفکیک ) حقیقت از شایعه، سوگیری از بیطرفی و تبلیغات از اطلاعات خنثی را داشته باشیم.
- در این مقاله به معرفی و بررسی ابعاد سواد رسانهای میپردازم و بررسی میکنم که چرا و چطور باید آن را یاد بگیریم.
ابتدا بیایید بررسی کنیم رسانه چیست؟!
به طور کلی میتوان اینطور بیان کرد که رسانه یعنی هر ابزار یا بستر انتقال پیام از یک فرستنده به یک گیرنده. این رسانه ها معمولا با هدف اطلاعرسانی، اقناع، سرگرمی یا آموزش فعالیت می کنند.
- مهارتهای شناختی (درک، تحلیل، ارزیابی و تفسیر پیام)
- مهارتهای فنی (ایجاد، سازماندهی و بهاشتراکگذاری محتوا، مدیریت تنظیمات حریم خصوصی)
- مهارتهای عاطفی–اجتماعی (تعامل مسئولانه، همدلی دیجیتال و مدیریت تعارض در فضای رسانه)
از طرفی: مخاطب یعنی فردی که پیام رسانهای را دریافت میکند و ممکن است آن را بپذیرد، رد کند یا دوباره تولید و منتشر کند.
در این میان که معمولا تبادل اطلاعات رخ میدهد؛ سواد رسانهای یعنی توانایی درک سازوکار این ارتباط و ارزیابی انتقادی محتوای آن.
همچنین در تعریف شهروند دیجیتال که به رفتار مسئولانه، آگاهانه و اخلاقمحور در فضای مجازی و رسانهای اشاره دارد، مفهوم سواد دیجیتال بهعنوان توانایی کار با ابزارهای فناورانه، مدیریت دادهها، امنیت، و آداب دیجیتال معرفی میشود.
در این میان، سواد رسانهای بهعنوان شاخهای از سواد دیجیتال عمل میکند که بر توانایی فهم، تحلیل و تولید پیامهای رسانهای در بستر دیجیتال و سنتی تمرکز دارد.
بنابراین، سواد رسانهای یک مهارت ترکیبی است که برای هر شهروند دیجیتال ضروری است.
درک جدی الگوریتم های رسانه
یادگیری سواد رسانهای فقط به دانستن ابزار یا مهارت تحلیل محدود نمیشود. به این نکته توجه داشته باشید که شما باید نسبت به الگوریتمهایی که محتوای رسانهای را برایتان فیلتر میکنند نیز آگاه باشید. به طور مثال معمولا شبکههای اجتماعی بر اساس رفتار شما، محتوایی را نمایش میدهند که ممکن است حقیقت را تحریف کند یا فقط دیدگاههای مشابه خودتان را تقویت کند (پدیده «حباب فیلتر» یا Filter Bubble).
۳ مثال کاربردی برای درک سواد رسانه برای مخاطبان مختلف
در بالا درباره سواد رسانه که زیر مجموعه بخشی از اصول سواد دیجیتال است توضیح دادیم. البته ممکن است این کمی برای شما پیچیده به نظر برسد. حالا من در قالب یک نظر پرداز می خواهم این موضوع را با 3 مثال کاربردی طوری شرح دهم که برای یک فرد عادی، یک دانش آموز و یک کاربر اداری قابل درک باشد.
🧍♂️ توضیح سواد رسانه برای یک فرد عادی
تصور کنید شما مانند هر انسان دیگری درگیر استفاده از رسانههایی مانند تلویزیون، اینستاگرام، یوتیوب یا کانالهای خبری آنلاین هستید.
حالا فرض کنید با خبری درباره افزایش ناگهانی قیمت دلار مواجه میشوید. باید با داشتن سواد رسانهای بتوانید:
- منبع خبر را بررسی کنید؛
- ببینید آیا خبر از سوی منابع مختلف تأیید شده یا نه؛
- انگیزه انتشار این خبر در آن زمان چیست؛
- آیا خبری جهتدهیشده یا واقعی است.
🎒 کاربرد سواد رسانه برای دانشآموزان چیست؟
بسیاری از دانشآموزان مانند سایر مردم عادی با رسانهها درگیر هستند، اما تفاوتهایی وجود دارد.
مثلاً یک دانشآموز ممکن است خبری درباره تعطیلی مدارس، تغییرات کنکور یا اخبار مربوط به واکسن و سلامت را در شبکههای اجتماعی ببیند.
در قالب سواد رسانهای، او باید بداند:
- آیا منبع خبر رسمی است؟
- آیا خبر قدیمی یا دستکاریشده نیست؟
- آیا پیام موجود باعث اضطراب یا تصمیمگیری عجولانه نمیشود؟
البته به این نکته توجه داشته باشید که دانشآموزان و کاربران جوان باید بیاموزند که چگونه تحت تأثیر احساسات جمعی در رسانهها تصمیمگیری های جدی نکنند و از مهارتهای عاطفی و ذهنی ( کنترل هوش هیجانی ) برای مقابله با اخبار شوکآور یا پستهای هیجانی استفاده کنند.
🧑💼 سواد و آگاهی رسانه برای کارمندان و افراد شاغل
افراد شاغل باید با رویکرد اطلاعمحور، مسئولانه و امنیتمحور به سواد و آگاهی رسانه ای بیاندیشند.
بهویژه کسانی که در آموزش، سلامت، روابط عمومی یا تصمیمگیری اداری فعالیت میکنند.
مثلاً یک معلم باید بتواند:
- تشخیص دهد کدام محتوای آموزشی معتبر است؛
- از انتشار اخبار جعلی در بین دانشآموزان جلوگیری کند؛
- محتواهای متناسب با سن و سطح مخاطب تولید و تحلیل کند.
⚠️ مخاطرات نداشتن سواد و آگاهی رسانهای
✅ در سطح فردی:
باور به شایعات، اضطراب، فریبخوردن از طریق تبلیغات جعلی یکی از مهم ترین آسیب های نداشتن آگاهی اطلاعات و اخبار رسانه ای هست
همچنین آسیب های روحی مانند کاهش تمرکز، اعتیاد به رسانه، درگیری عاطفی با محتوای ساختگی در خطرات جدی نا آگاهی در استفاده از انواع منابع و رسانهها خواهد بود.
✅ در سطح اجتماعی:
این مخاطرات در سطح اجتماعی باعث بروز آسیب های بیشتری خواهد شد. به مثال های زیر توجه کنید تا درک کنید درباره چه چیزی صحبت می کنیم
- مشکل دوقطبی شدن جامعه در اثر سو استفاده از رسانهها
- گسترش اطلاعات غلط (Fake News) به طور ناخواسته
- تضعیف اعتماد عمومی به رسانهها و نهادهای رسمی
📘 سواد رسانهای با سواد دیجیتال چه ارتباطی دارد؟
سواد و دانش رسانهای بخشی از سواد دیجیتال است، اما تمرکز بیشتری بر «محتوا» دارد و فقط تحت ابزارهای رسانه خلاصه نشده است. مهارت های سواد دیجیتال مواردی مانند کار با مرورگر، فایل، ایمیل یا اپلیکیشن را یاد می دهد اما سواد و آگاهی رسانه موارد مهم تری مانند نکات کاربری زیر را در نظر میگیرد:
- مثلا اینکه چه چیزی را بخوانیم؟
- اخبار و اطلاعات موثق و دقیق را چگونه بخوانیم؟
- چرا نباید هر چیزی که در رسانه ها منتشر میگردد را باور کنیم؟
📚 چطور سواد و مهارت استفاده از رسانه را یاد بگیریم؟
ابزارهای دیجیتال و رسانه ها همانطور که ممکن است در صورت عدم آگاهی ما و ناتوانی در استفاده صحیح از آن، خطرناک به نظر برسند اما هر ابزار دیجیتال مانند لپتاپ و گوشی در واقع نوعی ابزار یادگیری و مهارت آموزی هستند. برای یادگیری سواد و دانش کافی برای استفاده از رسانه و سواد دیجیتال می توان از همین ابزارها استفاده نمود. و حتی برای یادگیری سایر مهارت ها مانند ” مهارت آموزی شغلی ” می توان روی انواع رسانهها به ویژه رسانههای دیجیتالی حساب کرد. در هر صورت بهتر است این 5 نکته زیر را به عنوان مهارت و اصول و دانش در زمینه رسانهها یاد بگیرید:
- از منابع معتبر یاد بگیر: سایتهای آموزشی، ویدیوهای تاییدشده، کلاسهای رسمی
- تفکر انتقادی را تمرین کن: هر محتوایی را سریع قبول نکن
- با منابع مقایسهای کار کن: خبر را از چند منبع بررسی کن
- تحلیل الگوریتمها را یاد بگیر: بفهم چرا این محتوا الان جلوی تو قرار گرفته؟
- تمرین کن تولید محتوا داشته باشی: با ساخت پست، نقد و تحلیل، نقش فعال داشته باش نه فقط مصرفکننده
به طور کلی: یادگیری سواد رسانهای فقط مصرف محتوا نیست، بلکه مشارکت فعالانه در تولید آن نیز اهمیت دارد. شما میتوانید با نوشتن نقد، ساخت پستهای آگاهانه، مشارکت در گفتوگوهای آنلاین سازنده و حتی فعالیت در پروژههای جمعسپاری (مثل ویکینویسی)، مهارت رسانهای خود را توسعه دهید.
چه امتیازی به این مقاله می دهید؟
ممنون
جالب بود