نقش شگفتی های مغز انسان در فرآیند یادگیری و روش تقویت آن

مغز انسان یکی از حساس ترین و مهم ترین ارگان های بدن است که همیشه موضوع تحقیقات بوده. مغز محرکی است که به شما کمک میکند کارهای خارق العاده ای را انجام دهید، از جمله یادگیری یک مهارت جدید. جالب است بدانید که این ماده فقط 1.3 کیلوگرم وزن دارد اما تمام کارهایی که روزانه انجام میدهید را کنترل میکند، حتی راه رفتن ساده به عملکرد این توده عصبی بستگی دارد. با اینکه تنها 2% از جرم بدن را تشکیل میدهد اما حدود 20% از اکسیژن و خون بدن را مصرف میکند.

اما چرا از هر ارگانی انرژی بیشتری میگیرد؟ دلیل آن این است که شبکه متراکمی از نورون ها را کنترل میکند که به سراسر شبکه عصبی منتقل میشود. حدود 85 میلیارد نورون عصبی داخل جسم هر فرد وجود دارد که مغز آن را کنترل میکند. برای اینکه این موضوع را بهتر درک کنید، مسافت کره زمین را درنظر بگیرید. شاید غیرممکن بنظر برسد ولی با کمک رگ های خونی داخل مخ میتوانیم 4 بار سیاره زمین را دور بزنیم. حالا که با این شبکه شگفت انگیز آشنا شدید بنظر شما این بافت پیچیده عصبی چه نقشی در یادگیری افراد دارد؟

بیایید باهم این موضوع را بیشتر باز کنیم.

چرا مغز انسان در یادگیری شگفت انگیز است؟

تحقیقات علمی توسط پروفسور مارکوس به همراه دانشمندان موسسه فناوری کالیفرنیا انجام شد. که براین اساس متوجه شدند مغز اتصلات بیشتری نسبت به ستارگان کهکشان راه شیری دارد. همچنین سرعت پردازش اطلاعات تا 120 متر در ثانیه پیشبینی شده است. به طور ویژه هر سلول مغز میتواند اطلاعات زیادی را در خودش ذخیره کند. دانشمندان تخمین زده اند ظرفیت حافظه هر فرد چیزی حدود 3 الی 2.500 ترابایت است. برای اینکه بهتر درک کنید بیایید یک مقایسه انجام دهیم. کتابخانه مرکزی تهران بیش از 15 میلیون اسناد و کتاب آرشیو دارد، این مقدار حتی به حجم اطلاعاتی که مغز نگه میدارد نزیک هم نیست. حالا فکر میکنید مغز ما چند درصد درکل زندگیمان کار میکند؟

براساس باور رایج عموم، انسان فقط میتواند از 10% مغزش استفاده کند. باید بگویم این باور کاملا اشتباه است. طبق مطالعات انجمن علوم نوروساینس نشان میدهد که تقریبا تمام ذهن انسان در طول زندگی اش فعال است، حتی در زمان خواب و استراحت. قطعا به شرطی میتوانیم از تمام مغزمان استفاده کنیم که یاد بگیریم چگونه یک یادگیری موثر داشته باشیم. بنظر شما چطور یک توده عصبی کوچک میتواند تبدیل  به یک موتور یادگیری قدرتمند شود؟

این توده علاوه بر اینکه اطلاعات را ذخیره میکند، آنها را تحلیل و با اطلاعات گذشته ترکیب میکند.

قبل از هرچیزی میخواهم قسمت هایی از مخ را معرفی کنم که مسئولیت یادگیری مهارت های جدید را برعهده دارند.

بخش هایی از مغز که مسئول یادگیری هستند

مراکز یادگیری در مخ انسان به چند بخش تقسیم میشوند. یادگیری شامل ابعاد مختلفی مثل توجه، حافظه، پردازش اطلاعات و تصمیم گیری میشود. هرکدام از بخش های مختلف مسئول کار بر روی یکی از این ابعاد هستند. در ادامه مطلب سه بخش مهم و کاربردی مغز در فراگیری مهارت های جدید را بررسی میکنیم.

هیپوکامپ (Hippocampus):

هیپوکامپ بخش مهمی از مخ هر فرد است که تاثیر کلیدی در یادگیری دارد. همچنین به آن آسبک مغز هم میگویند. هیپوکامپ وظیفه دارد تا اطلاعات ورودی را در حافظه کوتاه مدت و بلند مدت تثبیت کند. هیجان انگیز است که تمام خاطرات و مکان های جدید که با آنها روبه رو میشویم توسط این سیستم ثبت میشود. لازم به ذکر است که اولین بخشی که پس از زوال عقلی و آلزایمر دچار اختلال میشود همین هیپوکامپ است. افرادی مثل برنامه نویس ها و کسانی که به زبان دوم یا بیشتر مسلط هستند از هیپوکامپ استفاده بیشتری میکنند. آیا تابه حال متوجه شده اید که یادگیری زبان دوم چقدر حافظه شما را تقویت میکند؟ اگر میخواهید که از بخش هیپوکامپ خود بیشتر استفاده کنید، یادگیری زبان دوم یا برنامه نویسی را از طریق دوره های تخصصی هرمس شروع کنید.

نئوکورتکس (Neocortex):

لایه بیرونی و پیشرفته مخ شامل نئوکورتکس میشود، در اصطلاح فارسی این لایه نوقشر گفته میشود. حجم بیشتر مخ را این قسمت تشکیل داده. نوقشر به هفت لایه تقسیم شده که برای عملکردهای حسی مثل دستور حرکت، خودآگاهی و زبان نقش دارد. وقتی شما یک مقاله ای را میخوانید نئوکورتکس درحال پردازش اطلاعات وارد شده به ذهن شما است و مطالب را تحلیل میکند.

آمیگدالا (Amygdala):

آمیگدالا ساختاری بادام شکل دارد که احساسات را در افراد شکل میدهد. هر واکنشی که در مواقع حساس زندگی بروز میدهید نتیجه عملکرد آمیگدالا در مغز است. موسیقی نمونه ای از زمینه های کاربرد بادام مغزی محسوب میشود. فکر کنید درحال قدم زدن داخل یک کوچه خلوت هستید، ناگهان یک سگ خیابانی پارس کنان به سمتتان میدود، شما با ترس و وحشت فرار میکنید. آمیگدالا مسئول احساساتی مثل ترس و اضطراب در ذهن شماست. اگر یک اختلال کوچک در این سیستم وجود داشته باشد فاجعه رخ میدهد. پیشنهاد میکنم کتاب بادام اثر نویسنده وون پیونگ سون را مطالعه کنید تا درک عمیق تری از این سیستم عصبی داشته باشید.

 

حالا که با مراکز یادگیری مغز انسان آشنا شدید بیایید ببینیم این مراکز چگونه اطلاعات را پردازش و نگهداری میکنند.

چگونه ذهن انسان اطلاعات را حفظ و نگهداری میکند؟

طبق تحقیقاتی که توسط دانشمندان انجام شده به این نتیجه رسیدند که بخش هیپوکامپ نقش مهمی در حفظ مطالب دارد.

مراحل مختلفی وجود دارد؛ از دریافت مطالب جدید گرفته تا ثبت دائمی آنها، ذهن ما همواره درحال تکاپو است. نظرتان چیست که این مراحل را باهم بررسی کنیم؟

• دریافت و ثبت اطلاعات از طریق حافظه حسی: حافظه حسی شامل(بینایی، شنوایی، لامسه و غیره)میشود. حافظه حسی بسیار کوتاه است و به طورکل فقط چند ثانیه باقی میماند. مطالبی که وارد ذهن شده به سرعت فراموش میشوند.
• انتقال مطالب به حافظه کوتاه مدت: مطالب جدیدی که حافظه حسی دریافت میکند اگر موردتوجه قرار بگیرند، به حافظه کوتاه مدت منتقل میشوند. این بخش نیز کوتاه مدت است و ظرفیت محدودی دارد.
• انتقال به حافظه بلند مدت: مطالبی که در حافظه کوتاه مدت نگهداری شده بود، در مرحله بعدی به حافظه بلند مدت انتقال داده میشوند. گفتنی است که بخش هیپوکامپ وظیفه انتقال این اطلاعات را به نواحی مختلف برعهده دارد.
• ثبت دائمی حافظه : پس از اینکه محتوای جدیدی که یادگرفتید به حافظه بلندمدت انتقال یافت، این محتوا در ذهن تقویت میشود و به طوردائم ماندگار میشود. قطعا ثبت کامل نیازمند یک فرآیند است که در آن با ایجاد ارتباط عاطفی بین اطلاعات فرآیند تکمیل میشود.
• مرحله آخر بازیابی اطلاعات ذخیره شده : درنهایت اگر لازم شد تمام چیزهایی که در ذهن حفظ کرده بودیم بازیابی میشود. اینکار با کمک فعال شدن سیناپس ها یا همان ارتباط بین نورون ها اتفاق می افتد.

 

خب حالا که تمام مراحل عملکرد توده عصبی داخل جمجمه را بررسی کردیم، بیایید نگاهی بیندازیم به راهکارهایی که به تقویت عملکرد مغز در یادگیری کمک میکنند.

5 عوامل ذهنی مهم که در یادگیری تاثیر دارند

آیا شما سبک خاصی برای یادگیری دارید؟ همه افراد روش های متفاوتی برای یادگیری مهارت های جدید دارند. اما افرادی که با عوامل موثر یادگیری آشنا هستند، عملکرد بهتری نشان میدهند. روانشناسان معتقدند این مولفه های ذهنی به اشخاص امکان میدهد تا ضعف های خودشان را شناسایی و رفع کنند. به طورکلی این عوامل فرآیند یادگیری و میزان موفقیت در مهارت هایی که آموزش میبینید تاثیر میگذارند.

تمرکز و توجه :

میتوان گفت پایه اصلی یادگیری تمرکز و توجه کردن است. اگر ذهن شما بتواند توجه خودش را برای مدت مشخصی بر روی یک موضوع قرار دهد، فرایند حفظ و نگهداری اطلاعات بهتر انجام میشود. امروزه به دلیل مسائل دنیوی، عوامل حواس پرت کن زیادی وجود دارد که تمرکزمان را قطع میکند. ولی چگونه میتوان روی هدف تنظیم کرد بدون اینکه حواسمان پرت شود؟ با کمک تکنیک هایی مثل زمانبندی مطالعه، حذف عوامل مزاحم و تکنیک پومودورو میتوانیم تمرکز را تقویت کنیم.

انگیزه درونی :

ما دو نوع انگیزه داریم. یکی بیرونی و یکی درونی. اما برخلاف انگیزه بیرونی که با یک پاداش یا تشویق به طور موقتی ایجاد میشود، منشا انگیزه درونی از علاقه و هدف گذاری شروع میشود. مطالعه نشان داده کسانی که انگیزه درونی دارند، در یادگیری ثابت  قدم برمیدارند و مقابل چالش ها و مشکلات پایدار میمانند. برای اینکه انگیزه درونی خود را تقویت کنید لازم است ارتباط موضوع یادگیری را با علایق شخصی خود پیدا کنید.

ذهن آگاهی :

مفهوم ذهن آگاهی با اطلاع از موضوع بدون اینکه مراحل آنرا قضاوت کنید؛ تعریف میشود. بدون شک فردی که هنگام یادگیری ذهنش اگاه باشد، بهتر از بقیه میتواند بر موضوع تمرکز کند. همچنین قادر خواهد بود افکار مزاحم را کنار بگذارد و دقت بیشتری در مسیر داشته باشد. یکی از کارهایی که برای بهبود این عامل میتوانید انجام دهید، مدیتیشن و تنفس آگاهانه است.

باور به توانایی یادگیری :

مسلما اگر شما به توانایی خودتان در رشد ذهنی باور داشته باشید، میتوانید مهارت هایتان را ارتقا بدهید. اما کسانی هستند که معتقدند هوش و توانایی ثابت اند و افزایش پیدا نمیکنند. به همین دلیل زمانی که مشکلی برایشان پیش آمد بدون هیچ تلاشی دلسرد میشوند. حال سوال اینجاست که چگونه این باور را تقویت کنیم؟ با استفاده از جملات تاکیدی مثبت و قبول اشتباهات این باور بهبود می یابد.

کنترل استرس :

همه ما به این موضوع آگاه هستیم که استرس دشمن اصلی یادگیری هرنوع فعالیتی است. تا وقتی این مشکل را کنترل نکنیم، تمام تمرکز و حافظه ما مختل میشود. مغز ما با شناسایی استرس در بدن توانایی یادگیری، پردازش و ذخیره اطلاعات را کاهش میدهد. بهترین روشی که به کاهش استرس کمک میکند شامل:

• تنفس عمیق
• خواب کافی
• ورزش منظم
• برنامه ریزی واقع بینانه

 

5 عوامل عملی کاربردی برای تقویت حافظه

برای تقویت حافظه راهکارهای عملی زیادی وجود دارد که هرکدام به گونه ای تاثیرگذار هستند.

تغذیه مناسب :

تغذیه مقوی و مناسب همیشه نقش کلیدی در سلامت بدن داشته، بخصوص سلامت مغز و تقویت حافظه. مواد معدنی که دارای ویتامین B امگا3، آنتی اکسیدان ها، منیزم و آهن هستند؛ بر رشد شناختی و عملکرد مغز انسان در یادگیری اثر می گذارند.

خوراکی های مفید برای بهبود عملکرد مغز:

• ماهی های چرب
• گردو
• ذخال اخته
• سبزیجات برگ دار
• شکلات تلخ

خواب کافی و باکیفیت :

خواب مناسب یکی از مهم ترین عوامل تثبیت اطلاعات در حافظه بلند مدت است. موقعی که ما در خواب هستیم، مغزمان مشغول پردازش و دسته بندی اطلاعات است. افرادی که خواب کم یا بی کیفیت دارند؛ دچار مشکلاتی مانند عدم تمرکز، کاهش یادگیری و حافظه کم میشوند. برای اینکه درگیر از مشکلات نشوید، باید برنامه خواب منظم داشته باشید و قبل از خواب از صفحه نمایش به هیچ وجه استفاده نکنید. مطالعات زیادی انجام گرفته که ثابت میکند چرت های کوتاه در طول روز باعث میشود ذهن انسان اطلاعات به دست آورده را نگهداری کند. حتی اگر مدت زمان این چرت روزانه 10 الی 20 دقیقه باشد تاثیرات خودش را دارد.

ورزش :

فعالیت های بدنی که به صورت منظم انجام میشوند باعث افزایش جریان خون و ترشح هورمون هایی مثل اندروفین و BDNF میشوند. این هورمون ها به رشد سلول های عصبی و بهبود عملکرد مغز انسان کمک میکنند.

ورزش هایی که برای ذهن مفید هستند:

• پیاده روی
• دویدن
• یوگا
• تمرینات هوازی

با 30 دقیقه ورزش طی روز میتوانید تاثیرات قابل توجهی بر حافظه مشاهده کنید.

تکنیک های تقویت حافظه :

برخی تکنیک هایی وجو دارند که برای یادآوری بهتر مطالب کاربرد دارند.

مانند:

• تصویرسازی ذهنی
• قافیه سازی
• تکنیک قصر ذهنی (Memory Palace)
• دسته بندی اطلاعات

این تکنیک ها به شبکه عصبی مغز کمک میکند تا بخش های مختلف را فعال کند و فرایند ذخیره و بازیابی اطلاعات سریعتر انجام شود. اگر به طور منظم این تمرینات انجام شود، باعث تقویت حافظه کاری و بلند مدت خواهد شد. شما از کدامیک از روش های بالا بیشتر استفاده میکنید؟

بیشتر بخوانید: تقویت حافظه برای زبان

یادداشت برداری فعال و مرور فاصله دار :

شاید شنیده باشید که میگویند اگر مطالب جدیدی که یاد میگیرید یا خاطرات خود را بنویسید باعث میشود درک عمیقتری از مفاهیم داشته باشید. برای مثال مهارت های به روزی که یاد گرفتید را به صورت خلاصه نویسی، طرح سوال یا کشیدن نمودار ثبت کنید. مرور فاصله دار هم یکی از تاثیرگذارترین روش ها برای ثبت دائم اطلاعات در حافظه بلد مندت است. ابزارهایی مثل فلش کارت و اپلیکیشن هایی مثل Anki این امکان را به شما میدهند تا طی فواصل زمانی منظم مطالب را مرور کنید و از فراموشی جلوگیری میکنند.

 

خب حالا که تمام روش های علمی و ذهنی تقویت حافظه را شناختید؛ باید بگویم اینها تنها راه افزایش کیفیت یادگیری نیستند.

 

نقش احساسات و هیجان بر سرعت یادگیری مغز انسان

هیجان و احساسات تاثیر قابل توجهی بر رشد شناختی انسان از جمله یادگیری دارد. البته برعکس این موضوع هم صدق میکند. مطلاعات گزارش داده اند که هیجان وابسته به طیف گسترده ای از عوامل است که یادگیری و حفظ حافظه بلند مدت را تقویت یا مختل میکند. امروزه تاثیر احساسات بر فرایند یادگیری، موضوع مطالعات فعلی کارشناسان است.

به طورکلی ثابت شده که هیجانات و علایق فردی اشخاص روی حفظ کردن مفاهیم و یادگیری عملکرد خوبی دارد. اما درمقابل عکس این موضوع هم ثابت شده. برای مثال یک دانش آموز در یکی از آزمون های خود شکست خورده و دچار سردرگمی شده است. درنتیجه به دلیل ناامیدی از سردرگمی خود به دنبال درک جدید مطالب میرود و در آزمون بعدی موفق میشود. پس میتوان گفت احساسات هر فرد چه مثبت باشد چه منفی در روند یادگیری وی نقش دارد.

شاید این جمله را شنیده باشید که «خنده بر هر درد بی درمان دواست» ؛ آیا تا به حال از دید علمی به این جمله نگاه کرده بودید؟

از نظر علمی خنده میتواند یادگیری را لذت بخش تر و موثرتر کند. همچنین هورمون های استرس از جمله کورتیزول را کاهش میدهد و باعث میشود شخص با آرامش کامل برای دریافت مطالب جدید آماده شود. جالب است که وقتی مهارتی را با خنده و شوخی یاد بگیریم، آن مهارت به عنوان تجربه ای لذت بخش در ذهن ما ثبت میشود. یادآوری چنین اطلاعاتی نیز بسیار راحت خواهد بود. اما باید درنظر گرفت که مغز در یادگیری همیشه درحال تغییر است.

 

چطور ذهن انسان همیشه درحال تغییر است؟

اشتباه نکنید شکل کلی مغز ما هیچ زمانی تغییر نمیکند، این سلول های مغزی یا همون نورون ها هستند که دائما درحال تغییر هستند. ذهن انسان توانایی دارد خودش را با تجربیات خوب و بد زندگی وفق میدهد. این تغییرات برای کنار آمدن با مشکلات فوق العاده هستند اما گاهی همه چیز خوب پیش نمیرود و این تغییرات برای بدن مضر میشوند. به این توانایی را در علوم اعصاب نوروپلاستی مینامند.

نوروپلاستی چیست؟

نوروپلاستی(neuroplasticity) یعنی توانایی مغز در تغییر، سازگاری و بازسازی خود دربرابر تجربه ها، یادگیری و آسیب های زندگی. به بیان ساده نوروپلاستی یعنی انعطاف پذیری مغز. دانشمندان در زمان های قدیم تصور میکردند ذهن انسان تا زمانی که جوان است اتصالات نورونی جدید در مغزش شکل میگیرد. موقعی که پیر میشود این اتصالات متوقف میشود. اما با گذشت زمان و تحقیقات بیشتر این نظریه رد شد. مغز انسان در شرایط و سنین مختلف توانایی این را دارد که اتصالات نورونی جدید ایجاد کند و اطلاعات جدید یاد بگیرد.

انواع مختلف نوروپلاستی

• نوروپلاستی وابسته به تجربه: این نوع انعطاف پذیری مغز جزو شایع ترین هاست. براساس یادگیری، تمرین و تجربه مداوم اتفاق می افتد. شامل کارهایی مثل یادگیری یک ساز موسیقی، زبان دوم یا مهارت جدید میشود.
• نوروپلاستی رشدی : این سیستم بیشتر در دوران کودکی و نوجوانی فعال است. زیربنای احساساتی مثل رشد شناختی، زبانی، حرکتی و اجتماعی است.
• نوروپلاستی ترمیمی : بعد از یکی آسیب جدی به مغز یا نخاع انسان فعال میشود.
• نوروپلاستی سیناپسی : به تغییر قدرت اتصال بین نورون های شبکه عصبی مربوط میشود.
• نوروپلاستی ساختاری : باعث تغییرات فیزیکی داخل شبکه عصبی میشود.

 

جمع بندی

قطعا مغز انسان با تمام پیچیدگی‌هایش فقط یک ارگان زیستی ساده نیست، بلکه یک موتور یادگیری بی‌نظیر است. اگر بتوانیم با شناخت بهتر توانایی مغز، سبک یادگیری خود را بهبود ببخشیم، در مهارت‌آموزی و زندگی روزمره موفق‌تر خواهیم بود. پس بیایید با تمرین، تغذیه مناسب، خواب کافی و تکنیک‌های علمی، مغزمان را به بهترین شکل ممکن تقویت کنیم.

آیا آماده‌اید تا یادگیری را به یک تجربه لذت‌بخش و پایدار تبدیل کنید؟ با سایت آموزش تخصصی هرمس همراه باشید.