ارزیابی اثربخشی دوره ICDL برای معلمان بر اساس مدل چهارسطحی کرک پاتریک

توجه به آموزش منابع انسانی و ارتقای مهارت‌های فنی نیروهای شاغل در سازمان‌های آموزشی در جوامع مدرن اهمیت زیادی دارد. در این راستا، هدف کلی پژوهش حاضر، ارزیابی دوره‌های آموزشی مهارت‌های ICDL برای معلمان بر اساس مدل کرک پاتریک است. روش پژوهش از نوع توصیفی-پیمایشی است و از دیدگاه ماهیت، جزو پژوهش‌های ارزیابی به‌شمار می‌رود، بنابراین از مدل کرک پاتریک استفاده شد. جامعه آماری شامل 322 معلم در سطوح تحصیلی مختلف است که دوره ICDL را گذرانده‌اند که از میان آن‌ها، 165 نفر به روش نمونه‌گیری طبقه‌ای-تصادفی انتخاب شدند. روش‌های تحلیل داده‌ها شامل آمار توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار) و آمار استنباطی تک‌نمونه‌ای است. نتایج نشان داد که در سطوح ارزیابی اهداف آموزشی، میزان تطابق سازمانی، سطح دانش و بازخورد نتایج بالاتر از میانگین مطلوب و معنادار است، اما در سطح ایجاد چشم‌انداز (Insight) پایین‌تر از میانگین مطلوب قرار دارد. به‌طور کلی، ارزیابی دوره ICDL برای معلمان از دیدگاه مدل کرک پاتریک در سطح مورد انتظار قرار دارد.

واژگان کلیدی: آموزش ضمن خدمت، ارزیابی، مدل کرک پاتریک، ICDL، آموزش

مقدمه

مفهوم سواد رایانه‌ای مدتی است که وارد ادبیات آموزشی بسیاری از کشورها شده است؛ بدین معنا که در دنیای حال و آینده، فردی که نتواند از رایانه برای به‌دست‌آوردن اطلاعات یا انجام امور حرفه‌ای خود استفاده کند، همواره به دیگران نیازمند خواهد بود. چون سواد تمام شهروندان اهمیت فراوانی در توسعه فردی و اجتماعی جامعه دارد، ضروری است هر شهروند دانش و مهارت‌های حداقلی استفاده از فناوری اطلاعات و رایانه شخصی را دارا باشد (حسامی، 2007: 31).

برگزاری دوره‌های کوتاه‌مدت هفت مهارت کار با رایانه (گواهینامه بین‌المللی ICDL) که توسط شرکت متولی و وزارت آموزش به‌عنوان یک نهاد رسمی شناخته شده و با آموزش آن به معلمان، علم و مهارت لازم برای آموزش دانش‌آموزان فراهم می‌گردد (بختیاری، 2008: 71).

با توجه به مسئولیت خطیر معلمان در نظام آموزشی جامعه، لازم است آنان مهارت‌های لازم برای به‌کارگیری فناوری روز در آموزش را کسب کنند. دوره‌های کوتاه‌مدت ICDL از مهم‌ترین برنامه‌های آموزشی هستند؛ زیرا بر اساس یافته‌های علمی، 75٪ یادگیری به‌صورت دیداری انجام می‌شود و این یادگیری‌ها سریع و پایدارند (رضازاده، 2011: 63).

پژوهش حاضر به ارزیابی دوره‌های ICDL ضمن خدمت معلمان بر اساس مدل کرک پاتریک می‌پردازد که اثربخشی آموزش را در سطوح چهارگانهٔ واکنش، یادگیری، رفتار و نتایج مورد بررسی قرار می‌دهد.

چارچوب نظری

آموزش ضمن خدمت: به بهبود مستمر توانمندی‌های نیروی انسانی در سازمان از لحاظ مهارت، دانش و فناوری از طریق برنامه‌ریزی آموزشی منظم اطلاق می‌شود (سلیمان‌پور، 2003: 34). در این مطالعه، آموزش به معنای انتقال سیستماتیک اطلاعات و دانش به گروهی معین از یادگیرندگان است (سیف، 2006: 28).

ارزیابی آموزشی: فرایند تفسیر نتایج و داوری دربارهٔ میزان تحقق اهداف آموزش و موفقیت شرکت‌کنندگان در دوره است (بازرگان، 2003: 23).

دوره ICDL: دوره هفت مهارت کار با رایانه (ICDL) شامل مباحث مبانی رایانه، اینترنت، ویندوز، ورد، اکسل، پاورپوینت است که مجموعاً 30 ساعت زمان دارد (حسامی، 2007: 27).

مدل ارزیابی کرک پاتریک: اثربخشی دوره را در چهار سطح واکنش، یادگیری، رفتار و نتایج می‌سنجد (روزبهی، 2012: 43). این سطوح عبارت‌اند از:

1. واکنش (Reaction): میزان رضایت شرکت‌کنندگان از عوامل مؤثر در اجرای دوره. این سطح از طریق پرسشنامه‌های رضایت‌سنجی اندازه‌گیری می‌شود (ابطحی، 2005: 72).
2. یادگیری (Learning): تعیین میزان کسب دانش، مهارت و نگرش پیش و پس از دوره با استفاده از آزمون‌های قبل و بعد (ابطحی، 2005: 72).
3. رفتار (Behavior): تغییرات رفتاری شرکت‌کنندگان در محیط واقعی کار پس از دوره که نیازمند زمان و فرصت مناسب برای مشاهده است (ابطحی، 2005).
4. نتایج (Results): دستاوردهای سازمانی نظیر کاهش هزینه، افزایش کیفیت تولید، کسب و کار و … (ابطحی، 2005).

مرور مطالعات پیشین

• رضازاده و همکاران (2011) تأثیر دوره‌های ضمن خدمت بر بهره‌وری کارکنان دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب را بررسی کردند و اثربخشی بالا گزارش شد (رضازاده، 2011: 32).
• جهانیان و نوروزی (2011) نشان دادند گذراندن دوره ICDL بر بهبود مهارت و دقت کارکنان دانشگاه تهران تأثیر مثبت دارد (نفیدی، 2003: 48).
• حسامی (2007) رابطه گواهینامه ICDL و تولیدات علمی اعضای هیئت‌علمی را بررسی کرد و همبستگی معناداری یافت.
• فتحیان و نوروزی (2004) مدل مطلوب سواد رایانه‌ای معلمان را در تهران ارائه دادند و نتیجه گرفتند نیازهای معلمان فراتر از هفت مهارت ICDL است (روزبهی، 2012: 35).
• دانکین (2008) و کلمان (2008) نشان دادند دوره‌های کوتاه‌مدت ضمن خدمت باعث افزایش دانش و مهارت معلمان می‌شود.
• گرلز و وایلد (1996) کاربرد فناوری اطلاعات در مدیران استرالیایی را بررسی کردند و بیشترین استفاده را از اینترنت برای برنامه‌ریزی گزارش دادند (جنرالز، 1996: 27).
• ویلیام (1998) استفاده معلمان اسکاتلندی از ICT را بررسی کرد و مصرف نرم‌افزارهای کاربردی بیشتر از اینترنت عنوان شد (جلالی، 2003).

سوالات پژوهش

1. ارزیابی دوره ICDL ضمن خدمت معلمان بر اساس چهار سطح مدل کرک پاتریک چگونه است؟
2. میزان تحقق اهداف آموزشی در سطح تطابق سازمانی چقدر است؟
3. میزان تحقق اهداف آموزشی در سطح دانش چقدر است؟
4. میزان تحقق اهداف آموزشی در سطح بینش (Insight) چقدر است؟
5. میزان تحقق اهداف آموزشی در سطح نتایج چقدر است؟

روش پژوهش

پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی-پیمایشی است. جامعه آماری شامل 322 معلم دوره ابتدایی، راهنمایی و متوسطه در منطقه رودبار در سال تحصیلی 2013 بود که با روش نمونه‌گیری طبقه‌ای-تصادفی، 165 نفر انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامهٔ لیکرت 35 سوالی براساس مدل کرک پاتریک بود که سوالات 1 تا 10 مربوط به تطابق سازمانی، 11 تا 20 مربوط به دانش، 21 تا 30 مربوط به بینش و 31 تا 35 مربوط به نتایج بود (رضازاده، 2013). پایایی با آلفای کرونباخ 0/87 و روایی محتوایی تأیید شد.

تحلیل داده‌ها: آمار توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار) و آمار استنباطی تک‌نمونه‌ای t.

یافته‌ها

جدول 1: آماره‌های توصیفی اجزای مدل کرک پاتریک

خانواده آماری: 165 نفر
تطابق سازمانی: میانگین 4/77، انحراف معیار 0/15
دانش: میانگین 4/52، انحراف معیار 0/36
بینش: میانگین 1/87، انحراف معیار 0/56
نتایج: میانگین 4/53، انحراف معیار 0/27
کل ارزیابی: میانگین 3/84، انحراف معیار 0/23

1. تطابق سازمانی: میانگین 4/77 با t(164)=148/81 در سطح معنی‌داری α<0/01 بالاتر از میانگین فرضی است.
2. دانش: میانگین 4/52 با t(164)=58/96 در سطح α<0/01 بالاتر از میانگین فرضی است.
3. بینش: میانگین 1/87 با t(164)=-26/23 در سطح α<0/01 پایین‌تر از میانگین فرضی (3) است.
4. نتایج: میانگین 4/53 با t(164)=72/74 در سطح α<0/01 بالاتر از میانگین فرضی است.
5. ارزیابی کلی: میانگین 3/84 با t(164)=46/68 در سطح α<0/01 بالاتر از میانگین فرضی است.

بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌ها نشان دادند که اثربخشی دوره ICDL ضمن خدمت معلمان در سطوح تطابق سازمانی، دانش و نتایج در حد مطلوب و معنادار است، اما در سطح بینش پایین‌تر از حد انتظار قرار دارد. این بدین معناست که دوره‌های ICDL توانسته‌اند اهداف سازمانی و دانش حرفه‌ای معلمان را برآورده کنند و نتایج مثبتی برای سازمان به همراه داشته باشند، اما در تغییر نگرش عمیق و بینش معلمان تأثیر لازم را نداشته‌اند.

مطالعات پیشین مانند حسامی (2007)، جهانیان و نوروزی (2011)، رضازاده و همکاران (2011) و دانکین (2008) نیز تأثیر مثبت دوره‌های ICDL بر مهارت و کارایی آموزشی معلمان و کارکنان را نشان داده‌اند که همسو با نتایج این پژوهش است.

با توجه به نتایج، پیشنهاد می‌شود در دوره‌های آتی توجه بیشتری به جنبهٔ بینش و نگرش معلمان معطوف شود و محتوای برنامه‌ریزی درسی به‌گونه‌ای طراحی گردد که توانایی تحلیل عمیق و استفاده خلاقانه از فناوری اطلاعات را تقویت کند.

منابع

فارسی:

1. ابطحی، س.ح. (2005). روش‌های نوین ارزیابی اثربخشی دوره‌ها. تهران: مدیریت و توسعه.
2. بازرگان، ع. (2010). ارزیابی آموزشی. تهران: نشر سَت.
3. بختیاری، م.، احمدی، غ.ح. (2007). اثربخشی دوره‌های ICDL معلمان. فصلنامه دانش و پژوهش در علوم آموزشی.
4. رضازاده، ب.؛ خسروی، ه.ر.؛ تنتاب، ع.؛ حقیقتی، س. (2011). تأثیر دوره‌های ضمن خدمت بر کارایی کارکنان. فصلنامه اقتصاد و کسب‌وکار.
5. سیف، ا. (2006). روان‌شناسی پژوهش. تهران: آگاه.
6. سلیمان‌پور، ج. (2003). تدوین برنامه درسی آموزش ضمن خدمت. تهران: نوشه‌وسان.
7. روزبهی، م. (2012). مطالعه نیاز مدیران و معلمان به ICDL. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد خوارسگان.

انگلیسی:

• Hasumi, T. (2007). Computer literacy and ICT in education.
• Patrick, C. (2005). Evaluating training programs: The four levels.
• Rezazadeh, B. (2011). Visual learning and ICT.
• Rouzbehi, M. (2012). Optimal model of computer literacy.

Journal of Applied Environmental and Biological Sciences‬ ‫جلد 4، شماره 3، صفحات 138-144، سال 2014‬

‫© 2014، انتشارات تکست‌رود‬ ‫ISSN: 2090-4274‬

‫ارزیابی دوره آموزشی مهارت‌های ICDL برای معلمان بر اساس مدل کرک پاتریک‬

زهرا معصوم‌زاده¹، جواد سلیمان‌پور²

¹‫کارشناس ارشد برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تنکابن‬ ²‫کارشناس برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تنکابن‬

تاریخ دریافت: 12 دسامبر 2013

تاریخ پذیرش: 19 ژانویه 2014

منبع این تحقیق google scholar